Na h-Eilbheisich ud: an e seo as coireach gu bheil iad cho damainte math air gach nì?

By SEONAIDH CAIMBEUL
Published on 14/07/2012 00:00

THA cliù aig Roger Federer, chan ann a-mhàin air son a sgilean teanais ach air son a mhodhan stòlda ’s a chomasan cànanach.

Nì e agallamhan gun dragh ann an Gearmailtis, Fraingis no Beurla ’s bidh e tighinn thairis cho laochail – cinnteach ás fhéin gun a bhith ro àrdanach. Ann an iomadach dòigh tha e a’ riochd­achadh buadhan a’ chruinnid, na coileantachd, fiùs na foirfeachd, son a bheil dùthaich a bhreith, an Eilbheis, ainmeil.

Is tric a bhios an Eilbheis ga cur air adhart mar eisimpleir de dhùthaich adhartach, bheartach, dheamocratach far a bheil coth­romachd eadar cànanan agus cultaran. Ge-tà, tha e coltach gu bheil a’ chothromachd stéidh­ichte air gléidhteachas phoilitig­each agus eachdraidh fhada neo-eisimeileachd aig ìrean nàiseanta, roinneil agus sgìreil.

Tha na litrichean CH a chith­ear air càraichean ’s air làraich-lìn a’ riochdachadh Confoeder­atio Helvetica, ainm Laidinn na dùthcha. Cheannsaich na Ròm­an­aich fo Julius Caesar an treubh Ceilteach ris an canadh iad na Helvetii sa chiad linn ro Chrìost.

Tha fuirmean eile de dh’ainm na dùthcha a’ tighinn bho chanton Schwyz, a nochd ann an aontachadh sgrìobhte, am Bundesbrief, bhon bhliadhna 1291 nuair a chuir trì cantonan saora romhpa obrachadh le chéile gus na còirichean aca dhaingneachadh ann an lagh agus a dhìon.

Dh’fhàs bun-structar poilitig­each ás an lìonraidh de dh’aont­aidhean eadar cantonan a bha a’ sireadh coitcheannas nan roinn­t­ean Alpach. Cha robh móran riaghlaidh aig ìrean nàiseanta mus d’ fhuair na Frangaich fo
Napoleon smachd air an dùth­aich ann an 1798.

Ge-tà, cha do ghabh na h-Eil­bheisich ris a’ phoblachd bhun-reachdail a chaidh a sparradh orra le làmhachas-làidir nam Frang­ach, agus dh’éirich iad air taobh na Ruis agus na h-Ostair ann an Cogaidhean Napoleon.

Bhuannaich an Eilbheis aithn­e eadar-nàiseanta ’na dùth­aich neo-eisimileach fheadarail aig Còmh­dhail Vienna 1814-15, ’s thàinig Genève a-steach mar chanton.

Dh’aontaicheadh bun-reachd maireannach ann an 1848 an déidh cogadh sìobhalta nuair a dh’fheuch seachd cantonan Cait­ligeach ri caidreabhas a stéidh­each­adh eatarra. Cha deach an cogadh leotha ach cha do chaill ach mu cheud duine am beatha.

Tha na h-Eilbheisich a’ faicinn a’ bhun-reachd mar aontachadh eatarra a ghabhas leasachadh ’s atharrachadh a réir feumal­achd­an, chan ann mar laghan bith-bhuan snaidhte ann an cloich, mar a chithear bun-reachd nan Stàitean Aonaichte le cuid.

Chan eil ceannard stàite aca mar a tha aig dùthchannan eile. Tha am Président mar phrìomh riochdaire am measg cho-chos­lach – primus inter pares.

Tha de chòir aig muinntir na h-Eilbheis dùbhlan a thoirt do lagh sam bith aig àm sam bith. Sann don chanton a bhuineas neach, ’s ged a tha corra àite dà-chànanach ann, thathas an dùil gun cleachd daoine cànan na canton far a bheil iad a’ fuireach.

Chaidh neo-eisimileachd na h-Eil­bhis a chur gu deuchainn chruaidh anns an dà chogadh mhór nuair a chum iad ri neo-phàirteileas armaichte. Bha fìor ghràin aig Hitler ris an dùthaich. ’Na bheachd-san bha i ’na “pluc air aghaidh na h-Eòrpa”. Rinn iad dùn armaichte de na beannt­an aca agus rinn iad soilleir gun robh iad deiseil an dùthaich aca a dhìon bho gach taobh. Dhiùlt muinntir na h-Eilbheis gabhail ri creideamh nan Nazi ged cheann­aich na bancaichean aca gu leòr den òr a bha na Gearmailtich air a ghoid bho na h-Iùdhaich agus bho dhùthchannan beaga eile. Tha buaireadh a’ dol fhathast mu dheidhinn.

An-diugh tha sluagh 7.8 mill­ean a’ fuireach ann an 26 canton­an. Se Gearmailtis as motha a tha iad a’ bruidhinn (65 ás a’ cheud).Tha Fraingis san dara àite le 23 ás a’ cheud agus Eadailtis san treas àite le 9 ás a’ cheud. Ach do 63
ás a’ cheud se Schwyzerdütsch cainnt na dachaigh – seòrsa de Ghearmailtis gu math eadar-dheal­aichte bho Hochdeutsch, neo Standarddeutsch, cànan inbheil na Gearmailt fhéin.

Tha Schwyzerdütsch air a cleachd­adh le gach dream sòis­ealta anns gach ìre den bheatha làitheil, fiùs aig coinneamhan an riaghaltais, ged as e Standarddeutsch as trice a chleachdar ann an sgrìobhadh agus ann am foghlam.

Tha e gu math àbhaisteach
do luchd bruidhinn Schwyzer­dütsch a bhith cha mhór a cheart cho fileanta ann am Fraingis ’s a tha iad ann an Standarddeutsch. Cuiridh iad seachad bliadhna ’nan òige, Welschlandjahr, anns an Romandie – na cantonan Frangach, mar gum bitheadh –
a’ togail a’ chànain.

Chaidh muinntir na Romandie an rathad eile agus a’ chainnt làitheil aca a’ sìor fhàs nas fhaisge air Fraingis choitcheann. Ged as i Francoprovençâl neo Arpetan a bha air a bruidhinn bho shean air feadh na Romandie chan eil ach mu 7,000 duine aig a bheil i a-nis, agus chan eil inbhe oifigeil aice idir.

Tha aig na h-Eilbheisich ri bhòt­adh tric ann an reifreannan. Chithear mar a thathas a’ creid­sinn gu mór ann an co-ionnanachd chànanach bho mar chaidh tomhas math de dh’inbhe oifig­eil a thoirt do Rumantsch, a tha ga bruidhinn le 15 ás a’ cheud ann an canton Grischun agus le nas lugha na 1 ás a’ cheud anns an dùth­aich uile gu léir.

Ma tha sin a’ coimhead adh­ar­t­ach an coimeas ri dùthchannan eile, cuimhnichibh gun robh
aig boir­eannaich Eilbheiseach ri feith­eamh gu 1971 mus d’ fhuair iad coìrichean bhòtaidh aig ìre nàiseanta.