Trì diofar dhòighean air a' Ghàidhlig a làimhseachadh

Published on Friday 6 November 2009 21:46

O CHIONN grunn bhliadhnachan sgrìobh an sgoilear Ameireaganach Michael Newton (a tha a' teagasg an-diugh an Oilthigh Francis Xavier ann an Antigonish, Alba Nuadh) leabhar mu dhualchas nan Gaidheal, The Handbook of the Scottish Gaelic World, anns an robh beachdan mu chor na Gàidhlig a bha caran làidir dhan stamaig aig cuid. Thàinig e a-mach mu dheireadh ann an Éirinn.

Tha Newton a-nis air a' Handbook a leudachadh agus a "ghlanadh" agus tha Birlinn air a thoirt a-mach mar Warriors of the Word: The World of the Scottish Highlanders (20). Tha mi a' cur filte bhlth air.

Se stidh an leabhair cumhachd an fhacail am measg nan Gaidheal. "This book," tha an t-ghdar a' mneachadh, "is primarily about the mental and social world of the Gaels, focusing especially on the period when independent clans held sway in the Highlands, from the twelfth century to the eighteenth." Mar sin, chan eil an t-Sbaid fis air a h-ainmeachadh.

Tha ochd caibidealan ann: cuspairean ann an eachdraidh na h-Alba, fin-aithne nan Gaidheal mar shluagh, litreachas agus beul-aithris, na cinnidhean, a' bheatha phearsanta 's an teaghlach (rudan mar ainmean, aodach, slinte, biadh), creideamh 's na sthichean, cel, rain, danns, 's mu dheireadh human ecology (ndar 's an rainneachd). Tha "Conclusions" ann nach eil 'nan co-dhnaidhean idir anns an t-seagh sgoileireil (tha iad loma-lom chuotaichean ra) ach 'nan searmoin. Aig an deireadh tha cruinneachadh beag feumail de bhrdachd Ghidhlig.

Se dthaich Newton am fsach far a bheil litreachas, eachdraidh agus beul-aithris a' coinneachadh. Ged a tha e didheil air elas a shealltainn ann an diagraman chan eil e 'na anthropologist. Se an digh obrach aige sgeulachdan, seanfhacail, blighean ran 's cuotaichean a chruinneachadh on leughadh aige (a tha mr agus farsaing) agus an cur an rdugh air gad a sheanchais.

Chan eil Warriors of the Word 'na leabhar-scrapaichean; shaoilinn gun robh am facal compendium car m-chneasta cuideachd mur b'e gur e sin a chanar ris air a' chmhdach cil. Tha e ln fiosrachaidh, ln eisimpleirean, an-cmhnaidh cinnteach, encyclopaedic. Ged as e argamaidean a tha Newton a' cur air adhart fad na tde chan eil faclan mar "I would argue" neo "he claims" neo "she thinks" a' nochdadh idir. Tha fios agad 's tu ga leughadh gur iad na Gaidhil balaich nan adan geala agus sin e. Tha iomadh mearachd bheag ann ach tha an dealbh mr sln – agus nach e sin a tha a' cunntas?

Saoilidh mise gum bi rdsgoiltean, colaistean agus oilthighean denach Warriors of the Word a mholadh mar threraiche luachmhor do shaoghal tradiseanta nan Gaidheal.

CHAN eil ite air Ghaidhealtachd buileach coltach ri Lios Mr. Tha e 'na eilean ridh, uaine. Tha beanntan rda gu ler ri fhaicinn – ach tha iad uil' an iteigin eile. Gheibh thu ann s an ban ann an nas lugha na uair a thde.

Thug mi d latha ann o chionn ghoirid, thachair mi ri trr dha na h-eileanaich 's bu gann facal Beurla a chuala no a bhruidhinn mi air feadh na cuairte. Rinn muinntir Chomann Eachdraidh Lios Mr an t-uabhas san deich bliadhna sa chaidh gus an dualchas aca a chumail be gu brth: taigh-tasgaidh bragha r agus tr leabhraichean.

Se Robert Hay, Lismore: The Great Garden (Birlinn, 20) an treas fear. Tha Hay 'na elaiche iteachais gun Ghidhlig. Ann an digh comasach, inntinneach, rud beag tioram, tha e toirt sgrob tro eachdraidh an eilein o Linn na Cloiche. Chan esan as coireach gu bheil Lios Mr air chall sa che ann am meadhan an leabhair – chan eil ann ach eilean beag, agus fad cheudan bhliadhnachan chan eil mran aig eachdraidh sgrobhte ri innse dhuinn mu dheidhinn.

An coimeas ris a' chiad leabhar mun eilean, Lismore in Alba leis an Urr. Iain MacilleMhcheil (1947), no ris a' mhrchuid de dh'eachdraidhean sgreil, tha rudeigin a dhth air Lismore: The Great Garden – caibidealan air ainmean-ite, air caractaran, air litreachas, air beul-aithris, air creideamh. Tha Hay a' faicinn siud 'na leabhar air leth: "The most pressing need is for a history of the role of the island in fostering the Gaelic language."

Chan eil mise ag aontachadh. Chaidh pirt dheth a dhanamh mar-th anns na dh'fhoillsich Mairead Lobban agus Dmhnall MacilleDhuibh. Chan eil reusan nach gabh brgh na chruinnich iadsan fhilleadh a-staigh, ri tde, do leabhar Hay gus ln dealbh cruinn a tharraing den eilean. Rinn e tiseachadh math.

MAR bu thrice cha b'e leabhar mu eachdraidh ndarra an cupa tea agamsa ach bha mi air mo bhe-ghlacadh le John A Love, A Natural History of St Kilda (Birlinn, 20). Tha fios aig Love mar a thogas e idh an "leughadair choitchinn". Chan eil an leabhar mu ainmhidhean 's ein a-mhin ach mu dhaoine cuideachd – an d chuid na Hiortach fhin 's feadhainn eile a-nuas tro na linntean a bha ceangailte ri Hiort san fharsaingeachd no ri ainmhidhean 's ein Hirt gu h-raidh.

'Nam measg tha Alastair MacilleMhcheil, agus chan eil Love a' deanamh dearmad idir air a' Ghidhlig. Tha i a' togail a cinn uairean far an lugha bhiodh dil rithe. Tha na leanas, mar eisimpleir, sa chaibideal "Vegetation"!

Dhmhnaill uallaich MhicGillosa

Bha uair a bha thu str rium

Ach on thinig an tighearn' leach

Sguir mi dhed bhrodal beil.

Mo ghaol igear a' chil duinn

Dhan tug mi mo loinn cho mr.

Tha caibidealan ann mu Mhrtainn Mrtainn 's mu mhinistearan. Chrd an t mun ghearrbhall, an great auk, riumsa gu h-raidh, ach tha rudan tarraingeach sa h-uile h-ite. Tha sil Love ri annas mar tha sil sgairbh ri iasg. Cuideachd, tha an leabhar ln de sgeidsichean 's de dhealbhan-camara mono agus dathte. Abair traoit!